> Kenniscentrum > Endless materials

Endless materials

Dat we anders met onze aarde en grondstoffen moeten omgaan, is duidelijk. Bij alles wat we doen, kijken we steeds vaker naar de impact op het milieu. De mens zal altijd invloed hebben op zijn omgeving, maar we kunnen die impact wel verkleinen. Een belangrijke stap is de overgang van een lineaire naar een circulaire economie. Wat betekent dat voor de bouw? Productmanager Hans Verkleij legt het uit.

Wat is een circulaire economie?

In een lineaire economie halen we grondstoffen uit de natuur, verwerken we ze tot producten en gooien we ze na gebruik weg. Dat leidt tot uitputting van grondstoffen en een grotere belasting van het milieu. In een circulaire economie krijgt een product of materiaal een tweede leven. Je gebruikt een product opnieuw of verwerkt het materiaal tot grondstof voor een nieuw product. Zo blijft de waarde van materialen behouden en ontstaat minder afval.

Niet alle grondstoffen zijn even schaars. Materialen als water, zand, kalk, klei en gips zijn ruim beschikbaar. Door deze verantwoord te winnen, overbruggen we de periode naar een volledig circulaire economie. De winning van grondstoffen kan bovendien bijdragen aan natuurontwikkeling en biodiversiteit. Een goed voorbeeld daarvan is de klei- en zandwinning binnen het programma Ruimte voor de Rivieren.

Waarom is circulariteit belangrijk?

Het uiteindelijke doel is een veilige en duurzame samenleving. Voor de bouw betekent dat gebouwen ontwikkelen die mooi, praktisch, energiezuinig én duurzaam zijn. Een gebouw moet bovendien voorbereid zijn op de toekomst. Door flexibel en adaptief te ontwerpen, blijft het langer bruikbaar en voorkom je onnodige sloop. Denk aan woningen waarvan de indeling eenvoudig is aan te passen wanneer de woonwensen veranderen. Ook de keuze van bouwmaterialen speelt een belangrijke rol. Materialen met een lage milieu-impact en een lange levensduur dragen bij aan toekomstbestendige gebouwen.

Hoe vergelijk je bouwmaterialen eerlijk?

Kijk je alleen naar de CO₂-uitstoot van een materiaal? Dan mis je een groot deel van de milieu-impact. Voor een eerlijke vergelijking moet je alle relevante milieuaspecten meenemen.

Daarom gebruiken we een levenscyclusanalyse (LCA). Deze analyse brengt de totale milieu-impact van een materiaal in kaart volgens de meetmethode NEN-EN 15804. Met LCA’s vergelijk je materialen op dezelfde manier en bereken je de milieubelasting van een compleet gebouw over een bepaalde periode. Zo ontstaat een eerlijk beeld van de prestaties van verschillende bouwmaterialen en een goede basis voor duurzame keuzes.

Wat is een endless material?

Om gebouwen duurzamer te maken, gaat het vaak over biobased materialen. Dit zijn materialen die steeds opnieuw aangroeien en daardoor hernieuwbaar zijn. Na gebruik kun je ze opnieuw inzetten, verwerken tot biobrandstof of gebruiken voor energieopwekking, bij voorkeur met CO₂-afvang.

Naast biobased materialen zijn er circulaire materialen. Een circulair product kun je na demontage opnieuw gebruiken. Een circulair materiaal verwerk je na gebruik tot een secundaire grondstof voor een nieuw product. Kun je dat proces steeds opnieuw herhalen? Dan spreek je van een endless material. Voorbeelden zijn glas, kalkzandsteen, gips en staal.

Voor het recyclen en produceren van nieuwe materialen is energie nodig. De sector zet daarom grote stappen om het energieverbruik en de CO₂-uitstoot te verlagen. Het doel is 50% CO₂-reductie in 2030 en een CO₂-neutrale bouwsector in 2050, in lijn met de internationale klimaatdoelstellingen.

Het gebruik van natuurlijke grondstoffen is op zichzelf niet schadelijk. Door grondstoffen verantwoord te winnen en rekening te houden met natuur en biodiversiteit, beperk je de impact op de omgeving. Bovendien zijn endless materials vaak lokaal beschikbaar, waardoor minder transport nodig is. Een extra voordeel is dat er minder landbouwgrond nodig is dan voor geteelde biobased materialen. Zo blijft meer ruimte over voor voedselproductie en natuur.

Waarom telt de levensduur van een materiaal mee?

Duurzaamheid kent twee betekenissen. Het gaat om de impact op het milieu (sustainability), maar ook om de levensduur van een materiaal (durability). De grootste winst ontstaat wanneer beide samenkomen.

De Amsterdamse grachtenpanden laten dat goed zien. Veel van deze gebouwen zijn gebouwd in de zeventiende eeuw en staan er ruim 400 jaar later nog altijd. Daardoor spreidt de milieu-impact van de gebruikte materialen zich over een veel langere periode dan bij gebouwen die na 50 of 75 jaar worden vervangen.

Bron: Shutterstock

Endless materials dragen daar eveneens aan bij. Ze zijn robuust, bestand tegen regen en UV-straling, rotten niet en gaan bij een goed ontwerp generaties mee. Door hun lange levensduur én de mogelijkheid om ze opnieuw als grondstof te gebruiken, verklein je de milieu-impact aanzienlijk.

Hoe ontwerp je een gebouw voor de toekomst?

Het principe van endless materials kun je ook toepassen op een compleet gebouw. Ontwerp daarom niet alleen voor vandaag, maar houd rekening met toekomstige veranderingen.

Kies voor een flexibel gebouw waarvan de indeling eenvoudig is aan te passen. Maak gebouwonderdelen waar mogelijk demontabel, zodat je ze opnieuw kunt gebruiken. Denk ook na over de plaats van riolering, installaties en draagconstructies. Een stalen balk kan de milieuprestatie in eerste instantie iets beïnvloeden, maar biedt tegelijkertijd meer vrijheid om een gebouw later aan te passen. Daardoor blijft een gebouw langer bruikbaar en voorkom je vroegtijdige sloop.

Wanneer is een materiaal écht een endless material?

Een endless material voldoet aan een aantal belangrijke voorwaarden:

het materiaal is na de gebruiksfase op te werken tot een secundaire grondstof

de recyclebaarheid is aantoonbaar

de grondstoffen zijn niet schaars

de winning houdt rekening met natuur en biodiversiteit

de milieu-impact is onderbouwd met een levenscyclusanalyse (LCA)

de producent werkt aantoonbaar aan het verlagen van de CO₂-uitstoot en het verbeteren van de LCA

het materiaal is robuust en geschikt voor een lange levensduur

Materialen die aan deze voorwaarden voldoen, zouden beter herkenbaar moeten zijn met een keurmerk. Zo kunnen architecten eenvoudiger aantonen hoe circulair een ontwerp is en per project de juiste materiaalkeuzes maken.